De verschillen tussen vaargeul, vaarwater en vaarweg, met uitleg voor de praktijk.

Kort antwoord: de vaargeul is het gedeelte van een vaarweg waarin voor de doorgaande scheepvaart zoveel mogelijk een vastgestelde breedte en diepte in stand wordt gehouden.
De vaargeul is dus niet automatisch de volledige breedte van een rivier of kanaal. Juist bij laagwater is het belangrijk om te weten waar de vaargeul ligt en hoeveel waterdiepte daar beschikbaar is.
Wat is een vaargeul?
Een vaarweg kan veel breder zijn dan het gedeelte dat voor de doorgaande scheepvaart daadwerkelijk bruikbaar is. Binnen die vaarweg ligt daarom vaak een gedeelte waar bepaalde breedtes en dieptes worden onderhouden: de vaargeul.
Het Rijnvaartpolitiereglement omschrijft de vaargeul als het gedeelte van de vaarweg waarin voor de doorgaande scheepvaart zoveel mogelijk een vastgestelde breedte en diepte in stand wordt gehouden.
In Duitsland wordt hiervoor het woord Fahrrinne gebruikt.
De vaargeul is niet hetzelfde als de hele rivier. Buiten de vaargeul kunnen ondieptes, kribben, zand- en grindbanken, oeverzones of andere obstakels liggen.
Vaarweg, vaarwater en vaargeul: wat is het verschil?
Deze begrippen worden in de praktijk regelmatig door elkaar gebruikt, maar betekenen niet precies hetzelfde.
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Vaarweg | De rivier, het kanaal of andere waterweg die voor scheepvaart wordt gebruikt. |
| Vaarwater | Het gedeelte van de vaarweg dat, afhankelijk van de plaatselijke omstandigheden, door de doorgaande scheepvaart wordt gebruikt. |
| Vaargeul | Het gedeelte waarin voor de doorgaande scheepvaart zoveel mogelijk een bepaalde breedte en diepte wordt onderhouden. |
Op de Rijn zijn deze begrippen vastgelegd in het Rijnvaartpolitiereglement. Het Duitse begrip Fahrrinne komt daarbij overeen met het Nederlandse begrip vaargeul.
Wat is de vaargeuldiepte?
De vaargeuldiepte is de beschikbare waterdiepte binnen de vaargeul ten opzichte van het geldende referentieniveau.
Die diepte is belangrijk omdat zij mede bepaalt met welke diepgang een schip veilig kan varen. De beschikbare vaargeuldiepte is echter niet automatisch gelijk aan de maximale diepgang van een schip.
Er moet onder andere rekening worden gehouden met:
- de actuele waterstand;
- de beschikbare vaargeuldiepte;
- de diepgang van het schip;
- kielvrijheid of veiligheidsafstand;
- inzinking tijdens het varen;
- stroming en golfslag;
- plaatselijke ondieptes en beperkingen.
Een vaargeuldiepte van bijvoorbeeld 2,50 meter betekent niet automatisch dat een schip ook 2,50 meter diep kan varen. Onder het schip moet voldoende veilige ruimte tot de rivierbodem overblijven.
De vaargeul op de Rijn
Op de vrij stromende Rijn wordt de vaargeuldiepte gekoppeld aan het Gelijkwaardig Laagwater (GLW). In Duitsland wordt hiervoor Gleichwertiger Wasserstand (GlW) gebruikt.
De Wasserstraßen- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes geeft voor verschillende delen van de Rijn een te onderhouden vaargeuldiepte bij GLW aan.
| Rijntraject | Vaargeuldiepte bij GLW |
|---|---|
| Lauterburg – Budenheim/Niederwalluf | 2,10 m |
| Budenheim/Niederwalluf – St. Goar | 1,90 m |
| St. Goar – Koblenz | 2,10 m |
| Koblenz – Krefeld | 2,50 m |
| Krefeld – Duits-Nederlandse grens | 2,80 m |
Vooral het traject tussen Budenheim/Niederwalluf en St. Goar is voor de beroepsvaart belangrijk. Op dit gedeelte van de Middenrijn bedraagt de te onderhouden vaargeuldiepte bij GLW 1,90 meter.
Daarom speelt onder andere de pegel Kaub een belangrijke rol bij het beoordelen van de beschikbare waterdiepte op dit deel van de Rijn.
Een pegelstand is geen rechtstreekse meting van de waterdiepte onder het schip. De waterstand moet worden bekeken in combinatie met GLW, de vaargeuldiepte en de omstandigheden op het betreffende traject.
De vaargeul in Nederland
Ook op de Nederlandse rivieren is de beschikbare diepte in de vaargeul belangrijk. Rijkswaterstaat voert daarom metingen uit om de ligging en diepte van de vaarweg te controleren.
Op onder meer de Waal, Nederrijn, Lek, IJssel en het Pannerdensch Kanaal is bij lage waterstanden de Minst Gepeilde Diepte (MGD) belangrijke informatie voor de scheepvaart.
De MGD geeft de kleinste gemeten waterdiepte binnen een bepaald vaarwegtraject aan.
Voor een schipper is juist die kleinste diepte belangrijk. Een traject kan op veel plaatsen ruim diep genoeg zijn, terwijl één ondiepe plek maatgevend wordt voor de veilige diepgang.
Wanneer een traject grotendeels 3,50 meter diep is maar op een bepaalde plaats binnen de vaargeul slechts 2,90 meter wordt gemeten, kan die 2,90 meter maatgevend zijn voor de reis.
Wat gebeurt er met de vaargeul bij laagwater?
Bij dalende waterstanden wordt niet alleen de beschikbare waterdiepte kleiner. Op sommige rivieren kan ook het daadwerkelijk bruikbare gedeelte van het vaarwater smaller worden.
Schepen zoeken dan vaker het diepste gedeelte van de rivier op. Daardoor neemt de beschikbare ruimte voor ontmoeten, voorbijlopen en manoeuvreren af.
Tegelijkertijd kunnen schepen minder lading meenemen. Voor dezelfde hoeveelheid goederen kunnen daardoor meer scheepsreizen nodig zijn.
Ook de beschikbare ruimte om veilig te varen kan kleiner worden.
Is de vaargeul overal gemarkeerd?
Nee. De vaargeul is niet op iedere rivier over de volledige lengte zichtbaar gemarkeerd met boeien of andere verkeerstekens.
Waar markering aanwezig is, moet bovendien rekening worden gehouden met de betekenis en positie van die markeringen. Een boei geeft niet automatisch aan dat direct daarnaast overal dezelfde waterdiepte beschikbaar is.
Een schipper gebruikt daarom naast zichtbare markering ook elektronische kaarten, officiële vaarweginformatie, berichten voor de scheepvaart, waterstanden en plaatselijke kennis.
Waarom wordt een vaargeul onderhouden?
Een rivierbodem is voortdurend in beweging. Stroming kan zand en grind verplaatsen, waardoor op sommige plaatsen materiaal wordt afgezet en op andere plaatsen juist wordt weggespoeld.
Vaarwegbeheerders voeren daarom dieptemetingen uit. Waar nodig kunnen baggerwerkzaamheden of andere onderhoudsmaatregelen worden uitgevoerd om de vaarweg voor de scheepvaart bruikbaar te houden.
Dit betekent niet dat op ieder moment op iedere plaats exact dezelfde diepte aanwezig is. Actuele informatie blijft daarom belangrijk.
Wat betekent dit aan boord?
Voor een goede reisvoorbereiding is niet alleen de actuele waterstand van belang. Controleer ook welke informatie over de vaargeul en waterdiepte beschikbaar is voor het traject dat je gaat varen.
- Controleer de actuele waterstanden.
- Bepaal welk rivier- of vaarwegtraject maatgevend kan zijn.
- Controleer de officiële vaargeuldiepte, MGD of andere gepubliceerde diepte-informatie.
- Controleer berichten voor de scheepvaart op tijdelijke ondieptes en beperkingen.
- Houd rekening met de werkelijke diepgang van het schip.
- Houd voldoende kielvrijheid of veiligheidsafstand aan.
- Houd rekening met inzinking van het schip tijdens het varen.
- Pas belading en reisplanning aan wanneer de beschikbare diepte onvoldoende is.
De maatgevende ondiepe plaats op een route kan bepalen hoeveel diepgang mogelijk is. Een ruime waterdiepte bij vertrek betekent dus niet automatisch dat de volledige reis met dezelfde marge kan worden afgelegd.
Vaargeul en aflaaddiepte
De beschikbare diepte in de vaargeul is rechtstreeks verbonden met de vraag hoeveel een schip veilig kan laden.
Hoe minder water boven de rivierbodem beschikbaar is, hoe kleiner de bruikbare diepgang wordt. Daardoor kan bij laagwater ook het maximaal mee te nemen tonnage afnemen.
Bij het bepalen van een veilige aflaaddiepte kunnen verschillende gegevens samenkomen:
- waterstand;
- GLW;
- vaargeuldiepte;
- MGD;
- scheepsdiepgang;
- kielvrijheid of persoonlijke veiligheidsmarge;
- plaatselijke omstandigheden.
Op Binnenvaart Kennis behandelen we deze begrippen afzonderlijk, zodat duidelijk blijft wat een meetwaarde, referentiewaarde en praktische berekening is.
Samengevat
De vaargeul is het gedeelte van een vaarweg waarin voor de doorgaande scheepvaart zoveel mogelijk een vastgestelde breedte en diepte in stand wordt gehouden.
De volledige rivier is dus niet automatisch overal even diep of even goed bevaarbaar. Vooral bij laagwater kan de beschikbare vaargeul bepalend zijn voor de diepgang, aflaaddiepte en veilige reisplanning van een schip.
Bronnen en verder lezen
- Centrale Commissie voor de Rijnvaart (CCR) – Rijnvaartpolitiereglement
- ELWIS / WSV – vaargeul en GLW op de Duitse Rijn
- ELWIS – Fahrrinnensituatie
- Bundesanstalt für Wasserbau – Fahrrinne
- Rijkswaterstaat – laagwater en scheepvaart
- Rijkswaterstaat – baggeren en onderhoud van vaarwegen
- Schwerlast-Talente – Fahrrinne
Actuele waterstanden op de Rijn
De beschikbare waterdiepte hangt onder andere samen met de actuele waterstand. Bekijk actuele Rijnwaterstanden, ontwikkelingen en prognoses op Rijnpegel.
Naar Rijnpegel.nl →
