Wat is een binnenvaartschip?

Wat maakt een schip een binnenvaartschip?

Binnenvaartschepen varen op rivieren, kanalen, meren en andere binnenwateren. Sommige varen tussen zeehavens en het achterland; andere blijven op regionale vaarwegen. Een schip wordt ontworpen en uitgerust voor de vaart waarvoor het bedoeld is. Een ‘binnenschip’ is dus niet per definitie klein: een groot Rijnschip of duwverband kan veel lading meenemen, terwijl een spits juist op kleinere kanalen past.

Een gewoon binnenschip mag niet zomaar een traject over zee varen. Voor specifieke kusttrajecten bestaan bijzondere schepen en toelatingen, bijvoorbeeld voor estuaire vaart. Ook zeeschepen kunnen op een binnenwater varen als hun afmetingen, uitrusting en toelating dat mogelijk maken.

De Europese definitie spreekt van een vaartuig dat uitsluitend of hoofdzakelijk voor de vaart op binnenwateren is bestemd. De technische eisen voor zulke schepen zijn onder meer uitgewerkt in de Europese standaard ES-TRIN. De feitelijke toelating volgt uit de toepasselijke voorschriften en het certificaat van het schip.

Wie werken er aan boord?

De schipper of kapitein voert het schip en draagt tijdens zijn wacht de verantwoordelijkheid voor de veilige vaart. Afhankelijk van schip, vaarwijze en bemanningsvoorschriften varen ook stuurmannen, matrozen, machinisten, lichtmatrozen of deksmannen mee. In de continuvaart kunnen verschillende bevoegde schippers elkaar aflossen.

Veel schepen worden door zelfstandige ondernemers geëxploiteerd; daarnaast varen schepen van rederijen en andere organisaties met personeel in dienst. Een binnenvaartschip kan tegelijk werkplek en woonruimte zijn. Dat verschilt per schip en inzet: een dagpassagiersschip werkt anders dan een tanker of een schip dat langere reizen door Europa maakt.

Schepen voor goederenvervoer

Een binnenvaartschip is vaak gebouwd rond de goederen die het vervoert. Het onderscheid tussen droge lading, containers, vloeistoffen en gas is nuttig, maar schepen binnen één groep kunnen nog sterk van elkaar verschillen.

Drogeladingschip

Vervoert bijvoorbeeld graan, staal, erts, bouwstoffen of stukgoed in een laadruim. Voor lading die droog moet blijven, worden luiken gebruikt. Sommige ladingen kunnen in een open ruim worden vervoerd.

Containerschip

Vervoert gestandaardiseerde containers, uitgedrukt in TEU. Hoeveel lagen mogelijk zijn, hangt onder meer af van de belading, stabiliteit, brughoogte, waterstand en de gekozen route. Koelcontainers hebben elektrische voeding nodig.

Beunschip

Is ingericht voor zand, grind of baggerspecie. Bij laden met een zandzuiger komt zand samen met water aan boord. Het schip is ingericht om overtollig water af te voeren. Een beun is het laadruim van dit type schip; uitvoering en laadproces verschillen per schip.

Tankschip

Vervoert vloeibare lading in tanks, zoals minerale producten, chemicaliën of eetbare oliën. De bouw en uitrusting moeten passen bij de stof. Voor gevaarlijke stoffen gelden aanvullende eisen uit het ADN.

Gastanker

Vervoert gassen in daarvoor ontworpen ladingtanks. Installaties, druk of temperatuur en veiligheidsvoorzieningen zijn afgestemd op het product en de toegelaten vervoerswijze.

Poedersilo- of cementtanker

Vervoert droge poeders zoals cement of vliegas in gesloten silo’s. Laden en lossen gebeurt vaak met pneumatische installaties. Zo’n schip heeft gesloten silo’s en is niet hetzelfde als een tankschip voor vloeibare lading.

RoRo- of autoschip

Bij roll-on-roll-off rijdt rollende lading via een klep aan of van boord. Autotransportschepen hebben dekken voor voertuigen; andere RoRo-schepen zijn ingericht voor ander rollend materieel.

Bijzondere werkschepen

Ook kraanschepen, baggerschepen, bunkerschepen, meetvaartuigen en sleepboten zijn op binnenwateren actief. Hun taak vraagt om een andere inrichting dan het vervoer van gewone vracht.

Gevaarlijke stoffen: let op de juiste indeling

Bij ADN-tankschepen komen onder meer de typen N, C en G voor. Het type beschrijft een technische toelatingscategorie; het is geen simpele indeling in ‘gewone olie’, ‘chemie’ en ‘gas’. Of een stof met een bepaald schip mag worden vervoerd, hangt af van de actuele ADN-voorschriften, de stofvermelding en het certificaat van het schip.

Duwboten, duwbakken en koppelverbanden

Een duwboot heeft een eigen voortstuwing en is gebouwd om een of meer vaartuigen voor zich uit te duwen. De boot heeft zelf meestal geen gewoon laadruim. Een duwbak draagt de lading en heeft doorgaans geen eigen voortstuwing; die bak kan voor droge lading, vloeistoffen of andere toepassingen zijn ingericht. Een luikenkap kan de lading beschermen. Sommige bakken worden na de reis ook tijdelijk als drijvende opslag gebruikt.

Wanneer een motorvrachtschip met een bak is verbonden, spreekt men vaak van een koppelverband. Een duwboot met een of meer bakken vormt een duwstel of duwverband. Het aantal bakken en de afmetingen van de combinatie hangen af van het vaargebied, de vaarweg en de geldende voorschriften.

Passagiersschepen en veerdiensten

De binnenvaart vervoert ook mensen. Een rondvaartboot of dagpassagiersschip maakt tochten zonder overnachting. Een riviercruiseschip is ingericht voor meerdaagse reizen en beschikt over hutten en voorzieningen voor verblijf. Historische schepen kunnen als charterschip voor groepen worden ingezet.

Een veerpont verbindt oevers. Sommige ponten vervoeren voetgangers en fietsers, andere ook auto’s of vrachtwagens. Er zijn bovendien veerdiensten met meerdere haltes langs een rivier. De eisen aan schip en bemanning hangen af van de dienst, de route en het toegestane aantal passagiers.

Van spits tot groot Rijnschip

De naam van een scheepstype verwijst soms naar de vaarweg of sluis waarvoor het oorspronkelijk is ontworpen. De onderstaande maten zijn herkenbare richtwaarden voor klassieke typen, geen vaste maxima voor ieder schip met die naam. Lengte, breedte, diepgang en laadvermogen verschillen per exemplaar en belading.

Een groter schip vervoert niet automatisch meer lading op elke reis. Bij laagwater kan een schip minder diep afladen; op een andere route kunnen bruggen, sluizen of toegestane afmetingen de inzet beperken.

Waarom past niet ieder schip op iedere vaarweg?

Een schipper kijkt bij een route naar meer dan de lengte en breedte van het schip. Ook de beschikbare waterdiepte, de actuele waterstand, de diepgang na belading, de hoogte boven de waterlijn, bruggen, sluizen en eventuele plaatselijke beperkingen tellen mee.

Europese vaarwegen worden mede met CEMT-klassen beschreven. Zo’n klasse geeft een indicatie van het type maatgevend schip waarvoor een vaarweg is ingericht. Het is geen persoonlijke toestemming voor ieder schip dat ongeveer in die klasse past. De actuele vaarweginformatie, plaatselijke regels en scheepsdocumenten zijn bepalend voor de concrete reis.

De CEMT-klasse beschrijft de vaarweg. De werkelijke laadmogelijkheid van een schip hangt af van de toegestane diepgang en de omstandigheden op de route. Ook de beschikbare doorvaarthoogte bij bruggen moet voor iedere reis worden beoordeeld.

Begrippen aan boord

• Diepgang: afstand van de waterlijn tot het diepste punt onder water; verandert met belading.
• Kruiphoogte of hoogte boven de waterlijn: hoogte van het schip boven het water, belangrijk bij bruggen.
• Laadvermogen: hoeveelheid lading die een schip binnen zijn grenzen kan meenemen, meestal uitgedrukt in tonnen.
• TEU: rekeneenheid voor de grootte van een standaardcontainer van twintig voet.
• Beun: laadruim dat is ingericht voor onder meer zand of baggerspecie.
• ADN: internationale regels voor vervoer van gevaarlijke goederen over binnenwateren.

Bronnen en verder lezen

• Bureau Voorlichting Binnenvaart – soorten schepen – uitleg over lading, constructie en toepassingen.
• Bureau Voorlichting Binnenvaart – vaarwegen – de relatie tussen scheepsafmetingen en infrastructuur.
• EU-richtlijn 2016/1629 – technische eisen en definitie van binnenschip.
• CESNI – ES-TRIN – Europese technische standaard voor binnenschepen.
• Centrale Commissie voor de Rijnvaart – ADN – regels voor gevaarlijke goederen in de binnenvaart.
• Rijkswaterstaat – uitleg CEMT-klasse en vaarwegbeperkingen.